Εισαγωγή

Η ποίηση, και η μετρική ειδικότερα, αποτελούν συνήθως αντικείμενο έρευνας της φιλολογίας, αλλά συχνά και της γλωσσολογίας, κυρίως της φωνολογίας. Αυτό συμβαίνει γιατί η μετρική αποτελεί πολύ καλή έμμεση πήγη πληροφόρησης για τη φωνολογική γνώση που έχουν οι ομιλητές. Πιο συγκεκριμένα, διαπιστώνεται συστηματικά ότι τα σχήματα που χρησιμοποιούν διάφορες ποιητικές παραδόσεις αντιστοιχούν σε σχήματα που χρησιμοποιούν γενικότερα οι γλώσσες στα φωνολογικά τους συστήματα (Fabb 2010).

Ένα τέτοιο παράλληλο υπάρχει μεταξύ της ομοιοκαταληξίας στη μετρική και του αναδιπλασιασμού στη γλώσσα γενικότερα. Η ομοιοκαταληξία, ή αλλιώς ρίμα – όρος που θα χρησιμοποιείται εναλλακτικά στο εξής – αποτελεί το φαινόμενο κατά το οποίο οι τελευταίες λέξεις δύο ή περισσότερων στίχων, από το τονισμένο φωνήεν και κάτω, ομοηχούν, π.χ. «κρ-ίνα» και «ελαφ-ίνα» (Σπαταλάς 1997). Πρόκειται για φαινόμενο που στη διεθνή βιβλιογραφία έχει λάβει σχετικά μικρότερη προσοχή συγκριτικά με άλλα μετρικά χαρακτηριστικά (πρβλ. Köhnlein & van Oostendorp 2014), στα ελληνικά δε, διατίθενται μόνο φιλολογικές μελέτες, π.χ. Κοκόλης (1993).

Η παρούσα ιστοσελίδα αποτελεί μια πρώτη απόπειρα διεξοδικότερης καταγραφής της ρίμας και των ειδών που αυτή εμφανίζει στα Νέα Ελληνικά κάνοντας χρήση ποσοτικών δεδομένων. Παράλληλα, αποσκοπεί στην ένταξη του φαινομένου στην τυπολογία της ρίμας διαγλωσσικά, μέσω της εξέτασης π.χ. της συχνότητας των παροξύτονων ριμών έναντι των οξύτονων και πιθανού συσχετισμού με την πλούσια κλιτική μορφολογία (Holtman 1996: 32), του πόσο διαδεδομένη είναι τελικά η χρήση της πλούσιας ρίμας ή αν περιορίζεται σε λίγους ποιητές όπως ο Λορέντζος Μαβίλης (Σπαταλάς 1997), αλλά και άλλα ερωτήματα.

Επιστροφή στην αρχή


Ομοιοκαταληξία: Ιστορία και λειτουργία

Η ομοιοκαταληξία είναι ένα πολύ διευρυμένο φαινόμενο, τόσο γεωγραφικά όσο και ιστορικά. Σύμφωνα με την επικρατέστερη άποψη, δεν γεννιέται σε μία συγκεκριμένη ποιητική παράδοση για να εξαπλωθεί σταδιακά, αλλά αναπτύσσεται παράλληλα σε πολλούς τόπους (Brogan and Cushman 2016). Στη δυτική ποίηση εμφανίζεται με την πάροδο των χρόνων, πιθανόν «από συνδυασμό παλαιότερων τύπων οξύτονης συνήχησης, οξύτονη παρήχησης και επανάληψης όμοιων συμφώνων» (Κορνήλιος 1996: 29). Στην αρχαία ελληνική γραμματεία το «ομοιοτέλευτον» ή «ομοιοτελεύτητο» σχήμα — όπως το ονομάζει ο Αριστοτέλης στη τρίτο βιβλίο της Ρητορικής του — χρησιμοποιείται κυρίως στην πεζογραφία από τους Σικελούς σοφιστές (Βουτιερίδης 1971), ενώ ως χαρακτηριστικό του ποιητικού λόγου η ομοιοκαταληξία είναι σπάνια. Απαντά μόνο σποραδικά στον Όμηρο, στην ποίηση και το δράμα της κλασικής εποχής και στους Αλεξανδρινούς ποιητές. Αργότερα ωστόσο, η χρήση της γίνεται πιο συστηματική, ήδη στη μεσαιωνική και προεπαναστατική ποίηση, ενώ στη νεώτερη ελληνική ποίηση εντοπίζεται η έντονη επίδραση της ρίμας της δυτικής στιχουργικής. Ο Σπαταλάς (1997), για παράδειγμα, υπογραμμίζει πως τον 19ο αιώνα η ομοιοκαταληξία ήταν κοινό χαρακτηριστικό σε όλη την ποίηση, ελληνική και ξένη.

Η ομοιοκαταληξία έχει οργανωτική λειτουργία (Κοκόλης 1993), αλλά αποτελεί και ένα από τα καλολογικά στοιχεία της ποίησης. Η αισθητική απόλαυση που μπορεί να κρύβεται στα διαφορετικά συμπλέγματα ομοιοκαταληξίας έγκειται εν μέρει στα προβλέψιμα μοτίβα που δημιουργούνται, καθώς οι αναγνώστες (ή, σπανιότερα πια, οι ακροατές) αντλούν ευχαρίστηση από την πλήρωση του στιχουργικού σχήματος, όταν ολοκληρώνονται τα ζεύγη της ομοιοκαταληξίας (Adams 1997, Wesling 1980). Ορισμένοι μελετητές τη χαρακτηρίζουν «στολίδι του στίχου», με λειτουργία επιπρόσθετη και άρα όχι απαραίτητη (Σταύρου 2010, Σαραλής 1991). Ωστόσο, έχει επίσης επισημανθεί και η σημασιολογική της διάσταση (Adams 1997). Η άποψη πως τα ζεύγη που ομοιοκαταληκτούν συσχετίζονται μεταξύ τους και σε επίπεδο σημασιολογικό και νοηματικό διευρύνει τη λειτουργία της ρίμας πέρα από το ακουστικό και αισθητικό επίπεδο.

Τον τελευταίο αιώνα με την επικράτηση του ελεύθερου στίχου η συστηματική χρήση της ομοιοκαταληξίας μαζί με τα αυστηρότερα μετρικά σχήματα έχει εκπέσει σημαντικά, αλλά δεν έχει εγκαταλειφθεί εντελώς. Αναβίωση της παρατηρείται σε σύγχρονα είδη που αποτελούν υβρίδια μεταξύ μουσικής και (προφορικής) ποίησης, όπως η ραπ και η χιπ χοπ, στα οποία λειτουργεί ως αναπόσπαστο και οργανικό κομμάτι (Bradley 2009, Caplan 2014).

Επιστροφή στην αρχή


Ερευνητική Ομάδα

Υπεύθυνη Έργου:

Νίνα Τοπιντζή Επίκουρη Καθηγήτρια ΑΠΘ

Η Νίνα Τοπιντζή είναι Επίκουρη Καθηγήτρια Φωνολογίας του Τομέα Θεωρητικής και Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας του Τμήματος Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Α.Π.Θ. Είναι πτυχιούχος του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης και κάτοχος ΜΑ και PhD στη Γλωσσολογία από το University College London. Αναθεωρημένη εκδοχή της διδακτορικής της διατριβής εκδόθηκε το 2010 με τον τίτλο Onsets: Suprasegmental and Prosodic Behaviour από το Cambridge University Press. Έχει διδάξει σε πανεπιστήμια της Ελλάδας και του εξωτερικού (UCL, ΑΠΘ, Παν/μιο Πατρών, ΤΕΙ Πατρών, Παν/μιο Αιγαίου). Κατά το 2011 υπήρξε επισκέπτρια επιστήμονας στο ΜΙΤ, το 2011-2012 ήταν Humboldt Fellow στο Παν/μιο της Λειψίας, ενώ στο διάστημα 2012-2014 διετέλεσε Επικ. Καθηγήτρια στο Παν/μιο της Λειψίας. Διδάσκει μαθήματα φωνολογίας, φωνητικής, τυπολογίας και η έρευνά της επικεντρώνεται στους τομείς της φωνολογίας (συλλαβή, τονισμός, διπλά σύμφωνα, μετρική δομή, τεμαχιακή φωνολογία), καθώς και των διεπαφών φωνητικής-φωνολογίας και φωνολογίας-μορφολογίας. Έχει δημοσιεύσει άρθρα της σε διεθνή περιοδικά (Natural Language & Linguistic Theory, Journal of Greek Linguistics, Glossa), συλλογικούς τόμους (π.χ. The Blackwell Companion to Phonology) και πρακτικά συνεδρίων. Έχει επίσης συμμετάσχει σε ερευνητικά προγράμματα στην Ελλάδα και στο εξωτερικό (Βραζιλία, Γερμανία).

 

 Συνεργάτες:

Κωνσταντίνος Αβδελίδης Δρ. Ηλεκτρολόγος Μηχανικός και Μηχανικός Υπολογιστών

Ο Κωνσταντίνος Αβδελιδης είναι διδάκτορας του Τμήματος Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών  Α.Π.Θ. Η διατριβή του υποστηρίχθηκε το 2012 με τον τίτλο Σύγχρονες τεχνικές ανάλυσης και σύνθεσης φωνής και ομιλίας με τη χρήση οπτικών και ακουστικών πληροφοριών. Έχει λάβει μέρος σε 13 ερευνητικά προγράμματα της Επιτροπής Ερευνών Α.Π.Θ. μεταξύ των οποίων τα Ανάπτυξη ενός εκπαιδευτικού συστήματος βιοανατροφοδότησης για τεμαχιακά και υπερτεμαχιακά στοιχεία της Ελληνικής: Εφαρμογή στην εκμάθηση και διδασκαλία της δεύτερης/ξένης γλώσσας και στην κλινική παρέμβαση και Πειραματικές διερευνήσεις στον τονισμό της Ελληνικής με έμφαση στην (α) τυπική γλωσσική ανάπτυξη. Υπήρξε υπότροφος Αριστείας 2012 για Μεταδιδακτορικούς Ερευνητές της Επιτροπής Ερευνών Α.Π.Θ. στα πλαίσια της οποίας εκπόνησε μελέτη με τίτλο Προδιαγραφή συστήματος υποστήριξης μεθοδολογίας ανάπτυξης γλωσσολογικών σωμάτων.Υπήρξε διδάσκων ΠΔ 407/80 στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και Μ.Μ.Ε. Α.Π.Θ. στα αντικείμενα της τηλεοπτικής και ραδιοφωνικής παραγωγής και εργάστηκε ως ελεύθερος επαγγελματίας στα αντικείμενα ανάπτυξης και υποστήριξης εφαρμογών. Σήμερα κατέχει θέση Ειδικού Συμβούλου Πληροφοριακών Συστημάτων στη Δημοτική Επιχείρηση Πληροφόρησης Θεάματος και Επικοινωνίας, δήμου Θεσσαλονίκης.

 

 

Θεοδώρα Βαλκάνου Φοιτήτρια Τμήματος Αγγλικής

Η Θεοδώρα Βαλκάνου είναι διδάκτορας του Τμήματος Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Α.Π.Θ (Τομέας Μετάφρασης και Πολιτισμικών Σπουδών). Η διατριβή της έχει τίτλο The Poetics of Irishness: 20th- Century Anglo-Irish Poetry Translated into Greek. Είναι επίσης κάτοχος Μaster’s στις Μεταφραστικές Σπουδές από το πανεπιστήμιο Warwick του Ηνωμένου Βασιλείου και πτυχιούχος του Τμήματος Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΑΠΘ. 

 

Επιστροφή στην αρχή


Παρουσιάσεις

Η έρευνά μας και τα αποτελέσματά της έχουν παρουσιαστεί:

Μπορείτε να δείτε αναλυτικά τις παρουσιάσεις αυτές ανοίγοντας τους συνδέσμους παραπάνω.

Επιστροφή στην αρχή


Βιβλιογραφία

Ξενόγλωσση

Adams, S. 1997. Poetic Designs: An introduction to Meters, Verse Forms, and Figures of Speech. Ontario: Broadview.

Bradley, A. 2009. Book of Rhymes: The Poetics of Hip Hop. New York: Basic Civitas.

Brogan, T. V. F. & S. Cushman. 2012. “Rhyme.” In: R. Greene et al. (eds), The Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics. 4th ed. 1182-1192. Princeton and Oxford: Princeton UP.

Caplan, D. 2014. Rhyme’s Challenge: Hip Hop, Poetry, and Contemporary Rhyming Culture. Oxford and New York: OUP.

Fabb, N. 2010. Is literary language a development of ordinary language? Lingua: 1219–1232.

Holtman, A. 1996. A generative theory of rhyme: an optimality approach. Doctoral Dissertation. Utrecht: UIL-OTS.

Köhnlein, B. & M. Van Oostendorp. 2014. The relevance of feminine rhyme for phonological theory. In: R. Kager et al. (eds.), Where the principles fail. A Festschrift for Wim Zonneveld. 113-121. Utrecht: UIL-OTS.

Wesling, D. 1980. The Chances of Rhyme: Device and Modernity. Berkeley: U of California.

Ελληνόγλωσση

Βουτιερίδης, Η. 1971. Ο ρυθμικός λόγος στη νεοελληνική λογοτεχνία. Αθήνα: Εκδόσεις Διεθνούς Επικαιρότητoς.

Κοκόλης, Ξ. Α. 1993. Η ομοιοκαταληξία. Τύποι και λειτουργικές διαστάσεις. Αθήνα: Στιγμή.

Κορνήλιος, Μ. 1996. Ομοιοκαταληξία. Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, τόμος 47, 29-30. Αθήνα: Πάπυρος.

Σαραλής, Γ. Α, 1991. Νεοελληνική Μετρική. Αθήνα: Εστία.

Σπαταλάς, Γ. 1997. Η στιχουργική τέχνη. Μελέτες για τη Νεοελληνική Μετρική, επιμ. Ε. Γαραντούδης & Ά. Κατσιγιάννη. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Σταύρου, Θ. 2010. Νεοελληνική μετρική. (2η έκδοση), Θεσσαλονίκη: Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών/Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη.

Επιστροφή στην αρχή